2008 թվականից Հայաստանի երկաթուղային համակարգի կառավարումը իրականացվում է ռուսական «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության կողմից՝ Հայաստանի կառավարության հետ կնքված կոնցեսիոն պայմանագրի շրջանակում։ Տարիների ընթացքում այդ գործակցությունը բազմիցս դարձել է քննարկումների առարկա՝ կապված ենթակառուցվածքների արդիականացման, ներդրումային պարտավորությունների կատարման և պետության վերահսկողական լիազորությունների հետ։ Այս ֆոնին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջինհայտարարությունը՝ Հայաստանի երկաթուղու վերաբերյալ միայն տնտեսական կամ տրանսպորտային հարցի մասին չէ։ Այն առաջին հերթին քաղաքական և իրավական ուղերձ է, որը վերաբերում է Հայաստանի ինքնիշխանությանը, պետական սեփականության տնօրինման իրավունքին և գործող պայմանագրային հարաբերություններին։
«Երկաթուղու հետ կապված մեր դիրքորոշումը նույնն է՝ դա մեր սեփականությունն է, և Հայաստանը պետք է հնարավորություն ունենա այն օգտագործել այնպես, ինչպես նպատակահարմար կգտնի»,– հայտարարել է վարչապետը՝ նշելով, որ Հայաստանը հարցը նախընտրում է լուծել բարեկամական ճանապարհով, սակայն անհրաժեշտության դեպքում Հայաստանը պատրաստ է դիմել նաև միջազգային արբիտրաժի։
Այս հայտարարության մեջ առանձնանում են մի քանի կարևոր շերտեր։
Առաջինը՝ սեփականության հարցն է։ Փաշինյանը հատուկ ընդգծում է, որ խոսքը Հայաստանի սեփականության մասին է։ Սա նշանակում է, որ կառավարությունը փորձում է տարանջատել ենթակառուցվածքի սեփականության իրավունքը և դրա կառավարման կամ կոնցեսիոն իրավունքը։ Այս շեշտադրումը կարող է վկայել, որ պաշտոնական Երևանը ցանկանում է ավելի ակտիվ վերահսկողություն ունենալ ռազմավարական նշանակության ենթակառուցվածքի նկատմամբ։
Երկրորդ կարևոր ուղերձը բանակցությունների ձևաչափն է։ Վարչապետը նշում է, որ նախընտրելի է խնդիրը լուծել փոխադարձ համաձայնությամբ։ Սա նշանակում է, որ իշխանությունները դեռևս չեն հայտարարում պայմանագրի միակողմանի վերանայման մասին, այլ փորձում են պահպանել իրավական և դիվանագիտական գործիքակազմը։ Սակայն միաժամանակ հնչում է նաև հստակ նախազգուշացում՝ եթե համաձայնություն ձեռք չբերվի, ապա Հայաստանը պատրաստ է դիմել միջազգային արբիտրաժի։ Սա արդեն իրավական ճնշման մեխանիզմ է, որը հաճախ կիրառվում է նմանատիպ ներդրումային կամ կոնցեսիոն վեճերում։
Երրորդ կարևոր հանգամանքը տարածաշրջանային զարգացումներն են։ Վերջին տարիներին Հայաստանի համար մեծ նշանակություն են ստացել նոր տրանսպորտային երթուղիները, սահմանների հնարավոր բացումը և հաղորդակցությունների վերագործարկման հարցը։ Այս պայմաններում երկաթուղին դառնում է ոչ միայն տնտեսական ակտիվ, այլև արտաքին քաղաքական կարևոր գործոն։ Եթե Երևանը ցանկանում է իր տարածքով իրականացվող բեռնափոխադրումների և ապագա միջանցքային նախագծերի նկատմամբ ունենալ ավելի լայն որոշումների իրավունք, ապա բնական է, որ փորձելու է վերանայել նաև գործող կառավարման մոդելի արդյունավետությունը։
Միաժամանակ պետք է նկատել, որ ցանկացած իրավական գործընթաց կունենա նաև տնտեսական հետևանքներ։ Եթե հարցը հասնի միջազգային արբիտրաժ, այն կարող է տևել տարիներ, պահանջել զգալի ռեսուրսներ և ազդել ներդրումային միջավայրի գնահատականների վրա։ Մյուս կողմից, եթե կողմերը կարողանան համաձայնության գալ բանակցությունների միջոցով, հնարավոր կլինի խուսափել երկարատև դատական գործընթացներից և պահպանել գործընկերային հարաբերությունները։
Փաշինյանի հայտարարությունն այսպիսով կարելի է դիտարկել որպես բանակցային դիրքորոշման կոշտացում։ Այն ցույց է տալիս, որ կառավարությունը ցանկանում է վերանայել Հայաստանի ռազմավարական ենթակառուցվածքների կառավարման վերաբերյալ առկա իրավիճակը՝ առանց բացառելու իրավական բոլոր հնարավոր միջոցների կիրառումը։
Առաջիկա ամիսներին պարզ կդառնա՝ այս հայտարարությունը կմնա քաղաքական ազդակ, թե կվերածվի կոնկրետ իրավական գործընթացի։ Սակայն արդեն ակնհայտ է, որ երկաթուղու թեման վերադառնում է Հայաստանի տնտեսական և արտաքին քաղաքական օրակարգի կենտրոն։
