Նոյեմբերի 8-9-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունները կարևոր են ոչ միայն որպես Ադրբեջանի այսպես կոչված Հաղթանակի օրվա առիթով հնչած ելույթներ, այլև որպես Բաքվի ներկայիս քաղաքական մտածողության արտահայտություն։
Ալիևը հերթական անգամ փորձել է ամրապնդել պատերազմի արդյունքների շուրջ ձևավորված իր քաղաքական պատկերը՝ միաժամանակ խոսելով Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման և խաղաղության պայմանագրի մասին։ Սակայն նրա ելույթներում խաղաղության մասին խոստումներն ու Հայաստանի հասցեին հնչող մեղադրանքները շարունակում են կողք կողքի գոյություն ունենալ։
Նոյեմբերի 8-ին Շուշիում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հետ համատեղ ասուլիսում Ալիևը հայտարարեց, որ 44-օրյա պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանը մարտադաշտում ազատագրել է ավելի քան 300 քաղաք և գյուղ, իսկ Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագիրը նախաստորագրվել է մեկ տարուց ավելի առաջ, բայց դեռևս ստորագրված չէ։ Նա նաև հույս հայտնեց, որ կարգավորման գործընթացը կոնկրետ արդյունքներ կտա։
Սակայն այստեղ կա մի կարևոր հակասություն, որը պետք է նկատել։
Ալիևը մի կողմից խոսում է խաղաղության պայմանագրի ստորագրման և տարածաշրջանում կայունության հաստատման մասին, մյուս կողմից շարունակում է օգտագործել Հայաստանի նկատմամբ հաղթողի դիրքերից խոսելու հռետորաբանությունը։
Նրա նոյեմբերի 8-ի ելույթում կրկին հնչել են Հայաստանի հասցեին ծանր մեղադրանքներ։ Նա խոսել է Հայաստանի կապիտուլյացիայի, հայկական բանակի պարտության, իբր 12 հազար դասալիքների և 2023 թվականի սեպտեմբերյան իրադարձությունների մասին։ Ալիևը նաև պնդել է, որ Ադրբեջանը 2023-ին մեկօրյա ռազմական գործողությամբ ամբողջությամբ կաթվածահար է արել հայկական 15-հազարանոց բանակը։
Սա արդեն պարզապես պատերազմի տարելիցի առիթով հնչած ելույթ չէ։ Սա նաև քաղաքական ուղերձ է՝ ուղղված սեփական հասարակությանը և արտաքին աշխարհին։
Ալիևը փորձում է պատերազմի արդյունքը ներկայացնել ոչ միայն որպես Ադրբեջանի ռազմական հաղթանակ, այլև որպես Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական առավելության հաստատում։ Եվ այստեղ հարց է առաջանում՝ եթե Բաքուն իսկապես ցանկանում է նոր էջ բացել հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում, ինչո՞ւ է շարունակում այդ հարաբերությունները կառուցել նվաստացման, անցյալի վերքերի անընդհատ հիշեցման և միակողմանի մեղադրանքների լեզվով։
Ադրբեջանի հաղթանակը չի նշանակում Հայաստանի իրավունքների վերացում։
Ադրբեջանի հաղթանակը և Հայաստանի պարտությունը պատմական փաստ է, և դրանից խուսափելը կամ այն չընդունելը ոչինչ չի փոխի։ Բայց ռազմական հաղթանակը քաղաքական անսահմանափակ իրավունքներ չի տալիս։
Հայաստանի պարտությունը չի նշանակում, որ Հայաստանը պետք է հրաժարվի իր ինքնիշխանությունից, ազգային արժանապատվությունից կամ անվտանգության օրինական շահերից։ Խաղաղությունը չի կարող կառուցվել այն տրամաբանությամբ, որ հաղթողը թելադրում է ամեն ինչ, իսկ պարտվածը պարտավոր է միայն ընդունել պահանջները։
Առավել ևս, երբ խոսքը երկու հարևան պետությունների մասին է, որոնք շարունակելու են ապրել կողք կողքի։
Ալիևի ելույթներում նկատելի է նաև պատմության միակողմանի ներկայացումը։ Նա խոսում է Ադրբեջանի կրած կորուստների, ավերված բնակավայրերի և տեղահանված մարդկանց վերադարձի մասին, սակայն գրեթե չի անդրադառնում այն մարդկային ողբերգությանը, որն ուղեկցել է հայկական կողմին հակամարտության բոլոր փուլերում։
Նրա՝ ադրբեջանական բանտերում պահվող հայերի մասին ծաղրական արտահայտությունը ևս ցույց է տալիս, որ պատերազմի հետևանքների շուրջ հռետորաբանությունը դեռևս հեռու է հաշտեցման տրամաբանությունից։
Ի՞նչ է իրականում ուզում Ալիևը
Ալիևի վերջին ելույթներից կարելի է առանձնացնել մի քանի հիմնական ուղերձ։
Առաջին՝ նա ցանկանում է միջազգային հանրությանը ցույց տալ, որ Ադրբեջանի համար պատերազմն ավարտված էջ է, իսկ նոր իրողություններն արդեն պետք է ընդունվեն որպես տարածաշրջանային քաղաքականության հիմք։
Երկրորդ՝ նա շարունակում է Հայաստանից ակնկալել քաղաքական զիջումներ՝ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման շուրջ առաջ քաշելով իր երկրի դիրքորոշումները։
Երրորդ՝ սեփական հասարակության ներսում նա ամրապնդում է հաղթանակի շուրջ ձևավորված քաղաքական համախմբվածությունը՝ պատերազմի արդյունքը ներկայացնելով որպես իր ղեկավարության քաղաքականության գլխավոր ձեռքբերում։
Սակայն այս ամենի մեջ կա մի էական խնդիր։ Խաղաղությունը չի կարող լինել միայն Ադրբեջանի ձեռքբերումների միջազգային ճանաչման և Հայաստանի պարտության արձանագրման գործընթաց։
Խաղաղությունը պետք է ենթադրի երկու պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության, սահմանների անձեռնմխելիության և փոխադարձ անվտանգության սկզբունքների հարգում։
Հայաստանի պատասխանը պետք է լինի պետական, ոչ թե զգացմունքային
Ալիևի յուրաքանչյուր հայտարարությանն արձագանքելը պարտադիր չէ։ Բայց Հայաստանի համար անթույլատրելի է նաև անտեսել այն քաղաքական ուղերձները, որոնք վերաբերում են մեր ինքնիշխանությանը, անվտանգությանը և ապագային։
Հայաստանը պետք է շարունակի խաղաղության գործընթացը, բայց միաժամանակ ուժեղացնի բանակը, զարգացնի պաշտպանական կարողությունները, ամրապնդի դիվանագիտական հարաբերությունները և հստակ պաշտպանի իր պետական շահերը։
Պետք է հասկանալ մի պարզ իրողություն. խաղաղություն ցանկանալը թուլության նշան չէ, ինչպես և խաղաղության պայմանագիր ստորագրելը չի նշանակում սեփական իրավունքներից հրաժարվել։
Ալիևը կարող է նշել իր հաղթանակը, կարող է հպարտանալ իր երկրի ռազմական ձեռքբերումներով, բայց եթե ցանկանում է իսկապես մտնել խաղաղության նոր փուլ, պետք է նաև փոխի Հայաստանի հետ խոսելու քաղաքական լեզուն։
Պատերազմում հաղթանակը կարող է ամրագրել ուժերի հարաբերակցությունը, բայց երկարատև խաղաղությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ երկու պետություններն էլ ընդունում են միմյանց գոյության, ինքնիշխանության և անվտանգության իրավունքը։
Եվ հենց սա է լինելու ոչ թե Ալիևի հերթական ելույթի, այլ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների իրական փորձությունը
